How We Learn

Sách giáo khoa lịch sử mới sẽ thế nào? – Trịnh Vĩnh Hà

Nhiều chuyên gia về lịch sử đã cho rằng, một cuốn sách giáo khoa (SGK) sử hợp lý hơn sẽ là thứ quan trọng giúp thay đổi hiện trạng dạy và học sử hiện nay… Vậy vấn đề quan trọng này đang được tiếp cận ra sao?

Minh họa: Bích Khoa

Băn khoăn “dày”, “mỏng”

“Những người biên soạn SGK môn lịch sử thiếu vắng bộ lịch sử Việt Nam chuẩn để xem như tài liệu chính thống làm cơ sở viết SGK”

PGS Nghiêm Đình Vỳ

Khi cùng các chuyên gia bàn về SGK lịch sử trong trường phổ thông mới đây, GS Phan Huy Lê đã hỏi: “SGK lịch sử của ta quá mỏng, chỉ vài chục trang nhưng học sinh lại thấy nặng nề, bị quá tải, vậy tại sao SGK nước khác có thể dày trên trăm trang nhưng học sinh lại học nhẹ nhàng?”. Nhiều chuyên gia sử học khi bàn về SGK lịch sử đã phê phán cách “giảm tải” của Bộ GD-ĐT khi cắt bớt vài phần, vài bài trong SGK là “quan niệm giảm tải rất cơ học và lệch lạc”.

Nhưng vài chục hay vài trăm trang lại không phải là điều còn khúc mắc. Bởi như GS Đỗ Thanh Bình, Trường đại học Sư phạm Hà Nội, viện dẫn: “Lịch sử nước Mỹ chỉ có bề dày trên 200 năm, không phải từ 2.500-2.700 năm như Việt Nam, nhưng SGK lịch sử của họ có độ dày xấp xỉ 1.000 trang với nguồn sử liệu phong phú và hệ thống kênh nhìn (tranh ảnh, bản đồ, biểu đồ) đa dạng. Ví dụ SGK lịch sử lớp 11 của Mỹ có độ dày 832 trang, với hơn 80 bản đồ lịch sử, 55 biểu bảng, 65 tư liệu tham khảo cho giáo viên và học sinh. SGK lịch sử lớp 11 của ta chỉ có độ dày tương đương với lớp 6 của Romania”.

Còn để lý giải việc “SGK ngàn trang nhưng học sinh vẫn học nhẹ nhàng”, GS Trần Thị Vinh (Đại học Sư phạm Hà Nội) cho biết: “Việc dạy học lịch sử ở Mỹ bám sát chuẩn quốc gia môn sử, mục đích giúp học sinh biết cách khai thác, sử dụng các nguồn tư liệu khác nhau. Ví dụ yêu cầu đối với học sinh lớp 6 là hiểu các sự kiện lịch sử cơ bản, nhận thức mối quan hệ con người – sự kiện – địa danh lịch sử; lớp 7-8 làm quen kỹ năng phân tích sự kiện lịch sử, kết nối hiện tại với quá khứ, sử dụng bản đồ, xây dựng biểu đồ bằng cách hiểu của mình… Như vậy, kiến thức đề cập trong SGK chỉ là phương tiện, tài liệu tham khảo chứ không phải nội dung buộc phải thuộc lòng như cách dạy ở Việt Nam”.

Từng có nghiên cứu, so sánh và hiểu rõ đâu là sự khác biệt trong mục đích dạy sử và trong biên soạn SGK sử của Việt Nam và các nước, từ người giữ trọng trách tầm quốc gia như PGS Nghiêm Đình Vỳ – chủ tịch hội đồng bộ môn lịch sử (Bộ GD-ĐT) – đến người đào tạo giáo viên sử của một trường đại học như GS Trần Thị Vinh đều khẳng định tầm quan trọng của việc “hiểu” sử thay vì “thuộc sử”, đặc biệt là thiết kế những mức độ học tập khác nhau, tùy thuộc năng lực và sở thích của học sinh trong môn sử.

Như vậy, một nền tảng mới cho môn sử từ bây giờ có thể được thiết lập trên cơ sở những thay đổi về nhận thức, quan niệm và phương pháp… như đã thấy. Vấn đề còn lại là làm thế nào?

“Đường thẳng” hay “đồng tâm”?

“Ta chưa có một chuẩn quốc gia về kiến thức, kỹ năng. Không có chuẩn, người viết sách không có điểm tựa”

GS Đỗ Thanh Bình

Thiết kế chương trình “đường thẳng” thay cho “đồng tâm”, cấu trúc chương trình SGK lịch sử từ tiểu học tới THPT ra sao là những điều đang gây tranh cãi quyết liệt. Chạm đến cấu trúc môn học, nhiều nhà sử học, trong đó có những người từng tham gia biên soạn SGK lịch sử phổ thông, “chín người mười ý”.

Nhưng với quan điểm “làm nhẹ” việc dạy sử ở tiểu học và phân hóa ở THPT theo các chuyên đề, phù hợp với nguyện vọng và định hướng nghề nghiệp của học sinh, nhiều nhà sử học, chuyên gia giáo dục nghiêng về giải pháp bỏ cách dạy “thông sử” ở tiểu học, thay bằng việc “thiết kế một chương trình dưới dạng câu chuyện lịch sử hoặc truyền thuyết dân gian, làm quen với nhân vật lịch sử, tấm gương yêu nước, nhà văn hóa tiêu biểu…” như đề xuất của GS Đỗ Thanh Bình.

Ở bậc trung học, những đề xuất, tranh luận về cấu trúc chương trình – SGK lịch sử còn phức tạp hơn. GS Vũ Dương Ninh đưa ra nhiều phương án khác nhau, trong đó có phương án dạy lịch sử Việt Nam trên nền lịch sử thế giới và môn sử được gọi tên là Quốc sử, trong đó lịch sử thế giới được giới thiệu như bối cảnh có tác động đến dòng lịch sử Việt Nam. Nếu việc phân luồng mạnh hơn sau THCS, có thể có một số học sinh không học lên THPT mà vào trường nghề thì ở bậc THCS cần dạy để học sinh có hiểu biết cơ bản về lịch sử dân tộc.

Còn bậc THPT, môn sử sẽ dạy theo các chuyên đề phù hợp với mô hình dạy học phân hóa theo nhu cầu, định hướng nghề nghiệp của học sinh. Sự thuyết phục của quan điểm này khá rõ, song không phải không có người tiếc nuối “chương trình đồng tâm” (nâng cao yêu cầu theo cấp học), hoặc có người lại đề xuất thiết kế chương trình lịch sử phổ thông theo trục thời gian (từ cổ đến kim), theo không gian (quốc gia, khu vực), có ý kiến muốn thiết kế cấu trúc chương trình theo hướng chọn các chủ đề, lĩnh vực khác nhau (chính trị, văn hóa, xã hội…).

May mắn là dù nghiêng về ý kiến nào thì nhìn chung đều gặp nhau ở một điểm “hạn chế kiến thức hàn lâm, liều lượng kiến thức” đối với học sinh, yêu cầu đối với các em sẽ được đặt ra tùy thuộc tâm lý, nhận thức lứa tuổi.

Phá bỏ “độc quyền”

“Cần thành lập trung tâm nghiên cứu SGK lịch sử. Vì từ trước tới nay việc viết SGK chỉ dựa trên chủ nghĩa kinh nghiệm. Kết quả là mỗi môn có cách viết khác nhau, thậm chí cùng một môn học có những cách viết khác nhau, không có sự nhất quán, chưa đáp ứng yêu cầu. Hội Khoa học lịch sử Việt Nam có thể thành lập trung tâm này và giao hội giáo dục lịch sử của các trường ĐH sư phạm làm nòng cốt”

PGS Nghiêm Đình Vỳ

Khi bàn về chương trình – SGK lịch sử mới đây, có khá nhiều luồng ý kiến ủng hộ hướng “một chương trình – nhiều bộ SGK”. Bộ GD-ĐT khi đó chỉ chịu trách nhiệm thành lập hội đồng thẩm định SGK được phép đưa vào nhà trường. Việc lựa chọn sách nào để dạy tùy thuộc vào giáo viên, dù họ vẫn cần tuân thủ kế hoạch và nội dung dạy học, việc kiểm tra đánh giá cũng như kỳ thi quốc gia vẫn theo chương trình thống nhất trên toàn quốc.

Người đứng đầu hội đồng bộ môn lịch sử quốc gia – PGS Nghiêm Đình Vỳ cũng đồng tình: “Các cá nhân, tập thể đều có quyền viết SGK, trong đó có thể khuyến khích cả giáo viên phổ thông tham gia khâu viết sách và thẩm định”.

Nhưng theo các chuyên gia thì với “nhiều bộ SGK”, Bộ GD-ĐT cần phải ban hành chuẩn quốc gia môn sử, các nhà trường cũng phải quán triệt việc dạy học và kiểm tra đánh giá học sinh căn cứ theo chương trình, theo chuẩn chứ không theo SGK.

“Việc lấy một bộ SGK duy nhất làm “chuẩn mực” (trên thực tế đông đảo giáo viên coi SGK là “pháp lệnh”) thì chỉ có thể tạo ra những “con người công cụ” mà không khuyến khích sự phát triển năng lực tư duy khoa học một cách tự do, sáng tạo. Cần quản lý việc dạy học lịch sử theo chương trình môn học và khuyến khích biên soạn, xuất bản những bộ SGK khác nhau, do các cá nhân, nhóm các nhà khoa học, giáo dục thực hiện với các cấu trúc, cách thể hiện khác nhau” – PGS Vũ Quang Hiển nhấn mạnh.

Cụ thể hóa điều này, GS Vũ Dương Ninh cho rằng: “Đội ngũ viết SGK cần có sự kết hợp giữa thầy ở đại học với thầy ở phổ thông, không chỉ chọn người giỏi về chuyên môn mà phải giỏi về kỹ năng sư phạm, chọn người có trình độ khoa học, nắm bắt vấn đề cơ bản, hiện đại, đồng thời biết cách vận dụng phù hợp với tâm lý, tư duy của học sinh”.

Thậm chí còn đi xa hơn, GS Trần Thị Vinh cho rằng “không chỉ bổ sung giáo viên phổ thông mà có thể để học sinh tham gia quá trình viết sách, thẩm định” bởi nhiều nước phát triển đã thực thi phương pháp này một cách bình thường. Bởi nếu giáo viên phổ thông và học sinh phải đứng ngoài cuộc thì tình trạng chương trình – SGK xa rời hoạt động dạy học, thực tiễn dạy học vẫn “không có gì là lạ”.

Trên thực tế, hội đồng thẩm định SGK trước đây đã có giáo viên phổ thông tham gia. Nhưng như PGS Nghiêm Đình Vỳ tiết lộ “có những giáo viên ngồi trong hội đồng thẩm định nhưng không hề có ý kiến, đề xuất gì cả. Ai hỏi gì cũng gật, cũng đồng ý”. Có lẽ bởi sự tham gia của những giáo viên phổ thông như thế chỉ mang tính cơ cấu cho đủ thành phần, hoặc việc chọn giáo viên không chuẩn, hoặc cách điều hành khiến giáo viên lo ngại không dám có tiếng nói phản biện hoặc biết có nói cũng chẳng được tiếp thu…

Khi đã mở hết vấn đề để thảo luận thì cũng dễ tạo cơ hội cho những sáng kiến xuất hiện, từ việc soạn các tài liệu khác đi kèm SGK đến thực hiện các tài liệu tra cứu tương tự atlat địa lý cho môn địa, hay thực hiện các bộ CD, VCD đi kèm SGK… Vấn đề là cánh cửa vào không gian biên soạn SGK được mở ra cho nhiều người, nhiều tổ chức khác nhau và sự cạnh tranh sẽ giúp làm bật lên những bộ sách ưu tú.

4 giải pháp về cấu trúc SGK Lịch sử bậc trung học:– Giải pháp 1: chương trình phân bổ theo đường thẳng, đặt trọng tâm lịch sử cổ trung đại vào cấp THCS, lịch sử cận hiện đại vào THPT.

– Giải pháp 2: chương trình sẽ đi từ cổ đại đến hiện đại theo vòng tròn đồng tâm theo hai hướng tiếp cận khác nhau. THCS tiếp cận ở góc độ lịch sử văn minh thế giới và văn hóa Việt Nam. THPT tiếp cận ở góc độ lịch sử chính trị, kinh tế, xã hội thế giới và Việt Nam.

– Giải pháp 3: chương trình THCS đặt trọng tâm vào lịch sử dân tộc trên nền lịch sử thế giới.

– Giải pháp 4: giải quyết cơ bản chương trình lịch sử thế giới và Việt Nam ở THCS, ở bậc THPT chỉ biên soạn SGK theo các chuyên đề.

GS Vũ Dương Ninh
(ĐH Quốc gia Hà Nội)

Trịnh Vĩnh Hà.
Nguồn: Tuổi Trẻ.

Advertisements

Tagged as:

Categorised in: Giáo dục phổ thông, Hướng cải cách

13 phản hồi »

  1. Lịch sử cần có sự xuyên suốt, mạch lạc, và minh bạch. Lịch sử là những gì có thật và đã diễn ra, nó là sự nối tiếp các chiều đại từ lúc hình thành, hưng thịnh, suy tàn. Lịch sử học không những để tự hào mà cần hơn cả tự hào đó là những bài học để ngẫm nghĩ rút kinh nghiệm. Lịch sử không quan trong sự dày mỏng (hơn 4000 năm hay hơn 200 năm) sự hấp dẫn của lịch sử như bản trường ca bi tráng. Lịch sử rất khó học nếu nó rời rạc lúc chói loá lúc mò mịt đứt đoạn mung lung. Chẳng thể thuộc được một đoạn Kiều nếu bỏ đi một số chữ nhưng có người không biết chữ, thuộc Kim Vân Kiều chẳng thiếu một câu nào.

    Số lượt thích

  2. Tại sao ngàn trang mà học vẫn nhẹ nhàng? Có gì khó hiểu đâu, nhiều tư liệu được trình bày mạch lạc, logic, trực quan thì học sinh mới thú tìm hiểu và tiếp thu được. Chứ cái lối viết sách cắt gọt câu chữ, chỗ cần viết thì giấu đi, chỉ được cái kể lể những con số và sự kiện đơn lẻ thì học sao nổi!

    Số lượt thích

  3. Suốt những năm ngồi trên ghế nhà trường để học và học về lịch sử đất nước. Thật kỳ lạ là những điều “tưởng như vậy nhưng hóa ra không phải vậy”. Nhà sử học Dương Trung Quốc nói đại ý là: trong việc học sử có cả chính trị. Vậy sử là chính trị hay không phải là chính trị? những gì nằm trong mớ kiến thức giờ lộn xộn lẫn lộn hết cả.

    Số lượt thích

  4. Các bác nghĩ có nên viết sử theo cách khách quan không. Nếu sử viết một cách phiến diện chỉ ca tụng chiến thắng của ta thì có lẽ là không ổn. Như chiến dịch Mậu Thân mà nhìn không khách quan thì thế hệ sau sẽ có cái nhìn không đúng đắn về thời điểm lúc đấy!

    Số lượt thích

  5. Chính trị và lịch sử – chính trị và khoa học ?

    Hoàn toàn đồng ý với các bạn. Phải bảo vệ cái khách quan của lịch sử. Sử không là chính trị.

    Nhưng sự khách quan tuyệt đối rất khó thực hiện. Nhất là cho các khoa học xã hội.

    Con người, mỗi một trong chúng ta đều có … hỉ nộ ái ố, những tình cảm phát xuất từ quá khứ – đi hỏi ông Freud (người sáng lập trường phái phân tâm học) mà xem – thế nên nội cách tóm lược, cách giảng bài, thứ tự cho a. trước b. , … đều có thể «ảnh hưởng» học trò và bài giảng thành hết khách quan.

    Nói một «cái ly đầy đến phân nửa» hay «lưng phân nửa» là hai cách trình bày khác nhau rồi !

    Cách đây hơn 20 năm qua bài này, mà hiện thư viện ở đây còn giữ, tôi đã phân tích vấn đề Đa nguyên, ý hướng chính trị và khoa học xã hội, vài đề nghị.

    http://bib.henallux.be/opac/index.php?lvl=notice_display&id=134487

    Tôi đã gợi ý là người đi dạy «thú thật» với học trò đường hướng chính trị và triết lý của mình để chúng có thể «giải mã» các bài giảng của thầy.

    Ta phải thú thật với học trò vì mỗi học trò của ta có quyền phán đoán và xếp đặt hay cấu trúc lại kiến thức mà em sẽ tiếp thu, trước khi tiếp thu. A, dĩ nhiên là học trò, trước đó, đã được «rèn» để biết … phán đoán.

    Sử học cũng là một khoa học với các phương pháp đặc thù của sử. Không phải tự tiện viết sử như ý mình.

    Không có phương pháp thì hết là khoa học. Chính vì thế nhà khoa học cần tự do hàn lâm. Nhưng đó còn là một vấn đề khác…

    Số lượt thích

    • “thú thật” với bác là em không có theo quan điểm “chính chị, chính em” nào hết. Trong em có khái niệm quốc gia, nhưng thấp hơn khái niệm dân tộc và đặc biệt là không có khái niệm thể chế chính trị. Thấy bác cởi mở thế em cũng mừng. lâu lắm mới có người cởi mở như bác. hân hạnh làm quen.

      Số lượt thích

  6. Căn bản là còn chưa thống nhất : thế nào là lịch sử? tiếp cận lịch sử thế nào? Tiêu chí đánh giá về nội dung lịch sử? Còn chuyện lịch sử bị lợi dụng vào mục đích chính trị thì mọi thời đại đều có, tự người đọc phải sàng lọc khi đã có tiêu chí. mời các bạn vào blog clinhnguyen.wordpress.com tham khảo. Không phải tất cả là ý kiến riêng mà chủ yếu là mình đã đi học hỏi, sàng lọc kĩ càng (cũng vẫn có ý kiến riêng). Cứ com – men vô tư, kể cả chửi tục miễn là chửi có văn hóa. ha ha.

    Số lượt thích

  7. À thêm. Từ bé tí (chắc lớp 3 lớp 4 gì đó) mình đã quan niệm thế này: chân lí được nói ra từ miệng giáo sư hay ông ăn mày cũng như nhau. Nay quan niệm mình tiến bộ nhiều rồi. nhưng cứ ông nào viết bài mà gắn mác Gà Sống Thiến Sót là em không ưa. Đã thế lại trích lời của mấy Gà Sống Thiến Sót em càng ghét. nếu vẫn trích mà bỏ mấy từ ấy đi thì nó làm sao? sao không thuyết phục người đọc bằng chính bài viết của mình mà cứ bám vào mấy cái từ ngữ vớ vẩn ấy nhỉ? Bao giờ trên báo chí người ta bỏ cái ấy đi may ra mới hết tư tưởng háo danh, may ra mới có thể vực lại cái nền giáo dục nước nhà, may ra dân tộc này mới tự thấy mình vẫn ngang tầm các dân tộc khác mà chả phải phấn đấu gì. em nói hơi lạ, hơi khác ông Cụ tí nhỉ. nhưng em nghĩ: chỉ khi người ta thấy mình kém mới phấn đấu bằng người. mà cứ giữ cái thái độ mình kém thì chả bao giờ bằng được người. theo em là phải nghĩ ngay rằng mình bằng người và phấn đấu vì một sự tiến bộ chung.

    Số lượt thích

  8. Giáo viên dạy sử ở VN chỉ viết được những dòng như thế này thôi sao? 😦

    Số lượt thích

  9. Tôi xin đưa ra một ý kiến về cách dạy và học môn Lịch Sử Việt nam cho dù thật khó tìm người có trách nhiệm tiếp thu. Sách GK Lịch Sử Việt nam dù viết thế nào rồi cũng được bán và đưa vào dạy. Nếu có một quy định của một người cầu thị, có lương tâm thì. Bất cứ học sinh nào đọc sách đó và tìm thấy những điểm vô lý, không đúng, vô căn cứ, thiếu sót v.v.tóm lại là tìm thấy lỗi dù to dù nhỏ là được tốt nghiệp ngay môn Lịch sử Việt nam. Sách này sẽ ngày càng chỉnh sửa cho đúng khi toàn dân tham ra nghiên cứu Lịch sử Việt nam.

    Số lượt thích

  10. Dài nhưng không có nghĩa là quá tải mới gọi là sách Lịch sử

    Số lượt thích

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

Nhập địa chỉ email để nhận thông báo có bài mới từ Học Thế Nào.

%d bloggers like this: