How We Learn

Lịch sử trong nhà trường: Hướng đến thường dân và tính nhân văn – Ngô Vĩnh Long, Phạm Hoàng Quân, Cầm Phan ghi

Một cuộc trò chuyện giữa Giáo sư Ngô Vĩnh Long (Khoa Lịch sử, trường Đại học Maine, Hoa Kỳ) và Nhà nghiên cứu độc lập Phạm Hoàng Quân mới đây tại TP.HCM cho ta thêm một góc nhìn thấu đáo hơn nữa về cách biên soạn và giảng dạy lịch sử trong hệ thống giáo dục.

Nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân: Theo anh thì làm thế nào để giúp người đọc, người học hiểu được lịch sử một cách đúng đắn?

GS Ngô Vĩnh Long: Để người đọc đọc và hiểu được lịch sử một cách đúng đắn thì người viết sử cần viết sử một cách đúng đắn. Đây là vấn đề phẩm chất của người làm sử. Nếu người làm sử sai từ đầu hoặc khi viết chỉ tiếp cận 1-2 nguồn sử liệu thì lịch sử sẽ được tiếp nhận lệch lạc và thiếu hụt.

Tôi cho rằng sách giáo khoa (SGK) nhiều lắm chỉ nên do 2-3 người viết, sau đó đưa cho những người/nhóm khác cho ý kiến. Nhưng người viết đầu tiên phải dựa trên nhiều nguồn khác nhau, dựa trên cách phân kỳ lịch sử hợp lý và khoa học, nêu được những đặc trưng của từng thời kỳ với những ảnh hưởng chính trị-kinh tế-xã hội-văn hóa thế nào. Khi 5-6 nhóm cùng viết một chương trình sử học đường thì dễ dẫn tới thỏa hiệp và khó đưa ra những giảng giải có gốc, có ngọn. SGK phải để cho những người biết cách viết SGK làm và đó không phải là một thứ lịch sử phục vụ chính trị mà là lịch sử của người VN, cùng những ai đóng góp vào lịch sử đó. Từ đây, đi đến mô hình có nhiều SGK, các trường-các giáo viên có thể lựa chọn nhiều SGK khác nhau, người học được đọc nhiều nguồn thì có thể đi tới tranh luận, so sánh. Điều này cũng giúp cho bản thân quá trình hoàn thiện SGK về sau. Chỉ có một loại SGK là “hỏng”.

feature

GS Ngô Vĩnh Long (trái) và Nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân (phải).
Ảnh: Cầm Phan.

Nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân: Để có SGK hoặc giáo trình tốt, hiện đại, phù hợp giai đoạn mới cần ứng dụng nhgững phương pháp luận mới về viết sử trên thế giới. Loại sách này ở VN có thể nói rất thiếu hụt hoặc cũ. Liệu anh có từng nghĩ đến việc dịch và phổ biến các giáo trình về phương pháp luận để phổ biến tại VN?

GS Ngô Vĩnh Long: Có rất nhiều cuốn sách về phương pháp luận, vừa để cho người viết sử, vừa cho sinh viên rất cần được dịch. Nhưng tôi nghĩ cũng có thể dịch những cuốn sách rất hay trên thế giới mà người ta viết về lịch sử của chính họ, chẳng hạn cuốn sách của ông bạn tôi  Howard Zinn “A people’s history of America Empire”, cuốn sách được đọc ngay cả ở phổ thông trung học và đại học. Cuốn sách này viết về vai trò của những người dân Mỹ bình thường và họ tạo nên lịch sử của chính mình ra sao. Cuốn sách vừa cho ta biết lịch sử, vừa cho ta biết cách nghiên cứu lịch sử của nước Mỹ như thế nào. Những cuốn sách “lịch sử ứng dụng” như vậy cũng quan trọng không kém những cuốn về phương pháp luận.

Nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân: Một mảng quan trọng là truyền thông tri thức lịch sử đến người đọc. Tôi có cảm giác hiện nay làm kiểu “mùa vụ”, nhất thời, nhằm phụng sự một mục đích cụ thể nào đó chứ không mang tính liền lạc. Phương pháp sư phạm phải là một thứ mang tính lâu dài, hệ thống, bền bỉ để người học nói riêng, người dân nói chung nắm được. Theo anh thì có giải pháp nào cho vấn đề này?

GS Ngô Vĩnh Long: Bên Mỹ, trước khi có TV thì có các chương trình trên radio giới thiệu về lịch sử rất sinh động, dễ hiểu, giúp người dân tiếp cận thông tin lịch sử rất tự nhiên, gần gũi, Họ có nhiều buổi kể chuyện lịch sử, họ làm đủ cách từ lập viện bảo tàng (đi kèm thay đổi cách trình bày lịch sử mỗi năm mấy lần để sinh động hơn) đến tổ chức những vở kịch lịch sử diễn cho cho trẻ em, trẻ em tham gia diễn xuất (ở trường, ở câu lạc bộ) cùng giáo viên.

Tôi thấy rằng, trước hết lịch sử VN hiện nay không hẳn đã là nhồi nhét quá nhiều mà thực ra lại quá sơ sài. Học từ thời kỳ Hồng Bàng đến năm 1945 mà cứ lặp đi lặp lại một số chuyện, Trần Quốc Toản bóp quả cam trong sử tiểu học, lên đến trung học vẫn thấy Trần Quốc Toản bóp nát quả cam, cứ thế liệt kê mà không có cái gì làm học sinh hứng thú.

Ở lớp nhỏ, dạy lịch sử nên chọn vài chi tiết-câu chuyện lý thú cho học trò và dạy phải giải thích được tại sao lại như vậy, làm cho học trò say mê và thấy được tầm quan trọng của lịch sử ngay từ những bài học đầu. Vì lịch sử là gì, lịch sử là thực tiễn và kinh nghiệm sống của những người đi trước, mình hiểu được những điều đó vì mình biết những thực tiễn và kinh nghiệm sống hiện tại. Không biết hiện tại thì không thể biết quá khứ. Chẳng hạn ngày nay ta biết chính phủ hoạt động thế nào, có những nhóm lợi ích thế nào thì cũng dễ dàng hiẻu được xưa chính phủ thế nào, có nhóm lợi ích không và các nhóm đó hoạt động kiểu gì, dưới hình thức nào… Chứ cứ theo đuổi lịch sử theo dòng với những nhân danh, địa danh mà không hiểu đặc điểm lịch sử mỗi thời kỳ thì học trò sẽ rất chán. Tôi nghĩ lịch sử ngày nay dù không thiếu chi tiết, nhưng tham quá mà lại “làm biếng” nên các bài học cứ tới lui vậy hoài.

Nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân: Ý anh là lịch sử, sự kiện đưa ra quá nhiều biểu tượng mà không đưa ra những câu chuyện, hình ảnh gần gũi mà học trò có thể có sự thông hiểu, thông cảm với nhân vật?

GS Ngô Vĩnh Long: Đúng vậy. Cách làm hiện nay ở nước Mỹ cũng không khác ở Việt Nam nhiều lắm, nghĩa là lớp dưới học sử theo câu chuyện, nhân vật, sự kiện, lên bậc cao hơn sẽ học theo vấn đề. Nhưng khác biệt là bậc học cao có nhiều lớp để các em chọn: có những lớp lịch sử đại cương, nhưng cũng có nhiều lớp lịch sử theo chuyên đề kinh tế-xã hội-văn hóa nghệ thuật. Nếu bắt tất cả học trò học cùng một thứ thì mau chán và rập khuôn. Nhưng vấn đề chính của VN vẫn là nằm trong SGK và phương pháp viết sử trong đó.

Viết SGK phải để cho các nhóm, các nhà nghiên cứu độc lập tham gia, không phải công việc hành chính của một Bộ quản lý. Các trường sẽ có nhiều lựa chọn SGK cho mình để giảng dạy, theo nhiều tiêu chí: sách rẻ, sách hay, sách đa dạng, sách chuyên đề. Thậm chí trường có thể chọn mỗi cuốn sách để dạy trong vòng 1-2 năm rồi thay sách khác. Lên đại học thì quyền chọn sách để dạy là của từng giáo sư, phù hợp với vấn đề/phân tích riêng của họ, giúp sinh viên hiểu sâu và tìm được hướng nghiên cứu mới cũng như có hứng thú để theo đuổi lối nghiên cứu riêng. Tôi dạy về lịch sử Trung Quốc và Đông Nam Á, lúc cần nhấn mạnh vấn đề này thì sẽ chọn những cuốn sách cần thiết, bổ túc cho vấn đề đó, lúc khác lại chọn vấn đề khác-cuốn sách khác.

Tôi cho rằng dạy  cho học trò cách phân tích, đánh giá sự kiện lịch sử là quan trọng nhất. Sử liệu dù nhiều mà không biết cách phân tích thì cũng vô nghĩa. Biết phân tích là một kỹ năng rất quan trọng trong mỗi ngành. Nhiều người tưởng lịch sử là kể lể nhưng thực ra lịch sử phải được phân tích bằng đầu óc logic. Phải cho người học biết: Học sử là học từ cách dùng sử liệu, biết so sánh để phân định rõ cái đúng-cái sai. Lịch sử không bao giờ lặp lại lần thứ hai và không thực nghiệm lại được để kiểm chứng đúng-sai, nên dù có bao nhiều người từng phân tích thì cũng không phải đã khép lại để kết luận ngay được. Kỹ năng phân tích và so sánh rất quan trọng trong ngành sử. Và so sánh xong cần viết lại để người đọc hiểu vấn đề cho rõ, cho đúng. Kỹ năng viết ở đây một lần nữa vô cùng quan trọng.

Nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân: Đó là những gợi ý quan trọng cho việc làm SGK và kỹ năng truyền bá, dạy trong trường. Theo tôi biết, khi viết sách sử hoặc những giáo trình sử, một trong những xu hướng sử tiến bộ trên thế giới là dùng sử liệu để phục dựng hoàn cảnh lịch sử, một xu hướng khác chủ trương phải giải thích sử liệu cho đúng hoàn cảnh lịch sử và phù hợp với hiện tại. Trước nay ta sa đà vào đường lối sử quan theo cách hơi phiến diện, do vừa không có nhiều sử liệu, lại không muốn sử dụng sử liệu và hiểu không đúng sử liệu. Đặc điểm của sử VN là truyền thống sử quan phương, chính thống chi phối toàn bộ, chưa hình thành một lớp sử gia viết theo tinh thần khoa học (quan tâm nhiều đến xã hội, công chúng). Anh tiếp cận những trường phái, chủ thuyết, phương pháp sử nào của phương Tây, thấy có những điểm có thể giới thiệu để ứng dụng cho VN sắp tới, giúp giải tỏa những điều tôi thấy là bị rối như vậy?

GS Ngô Vĩnh Long: Sự liệu, sự kiện rất quan trọng, nếu sử quan muốn đánh giá một vấn đề nào đó mà có một sự kiện rất nhỏ đi ngược lại cái thuyết của anh thì anh phải nghĩ tại sao, không thể “ém mất” được. Sử liệu và sử quan phải dung hòa, Tất nhiên, nếu dùng quá nhiều sử liệu, có cái rất nhỏ hoặc không phù hợp hoặc cái gì cũng đưa vào thì sẽ rối vấn đề, như vậy ta phải trở lại cái lúc nãy ta nói là biết phân tích vấn đề thế nào, sử dụng sự kiện thế nào, dùng những sự kiện nào đúng cho thời đó, nó có thể giải thích gì mà anh muốn giải thích cho giai đoạn đó… Cái này có thể dùng trong nhiều ngành khác, như ngành kinh tế. Nếu cứ thu thập hàng triệu dữ kiện khác nhau, đưa vào máy phân tích thì cũng không ra cái gì cả. Nhưng nếu anh là một kinh tế gia giỏi biết dùng dữ kiện lịch sử, chỉ cần xem khoảng 6-7 sự kiện là biết nó sẽ dẫn đến đâu. Sử gia cũng vậy. Bất cứ người làm sử  nào cũng có chủ quan nhưng anh phải phân tích, chứng minh được vì sao anh nói thế, đồng thời lắng nghe những người khác trình bày quan điểm của họ từ nhiều góc cạnh khác nhau, từ đó dẫn tới dung hòa. Nước Mỹ có kho sử liệu khổng lồ, nhưng vẫn cần những người có sử quan tìm hiểu cái kho đó để giải thich cho mọi người dễ hiểu mà không sai.

Người làm sử phải tranh luận và chứng minh đàng hoàng, sau đó người nghe sẽ đánh giá, lựa chọn. Không thể làm theo lối thường thấy là người ta đặt vấn đề như vậy, bảo anh viết như vậy là anh cứ thế mà viết. Sử theo quan điểm của từng người nghiên cứu là cần có. Nhiều người nói tôi không chủ quan, không tư riêng gì là nói không đúng, thực ra là không muốn bị chỉ trích mà thôi.

30 năm qua, càng ngày người ta càng chú trọng vào lịch sử thường dân, nhất là những người “bên dưới”. Ví dụ ở Anh người ta chú ý đến những hiệp hội công nhân với những ảnh hưởng từ các cuộc đình công, hay vai trò phụ nữ, những đóng góp của môn xã hội học (vốn mới bắt đầu sau chiến tranh thế giới thứ II nhưng nay rất quan trọng), rồi ta có social history (*). Nhưng trường phái tiến bộ là trường phái nghiên cứu những vấn đề của các tầng lớp trước giờ thường bị bỏ quên, tôi nghĩ đây cũng là vấn đề quan trọng của VN. Đóng góp của thường dân, của phụ nữ… rất lớn và quan trọng, chứ không chỉ nghị quyết hay sử từ trên xuống. “Sử từ dưới lên” ngày càng quan trọng hơn và đã rất mạnh ở nước Mỹ mấy chục năm qua.

Nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân: Nghĩa là đã mở ra một hướng tiếp cận, biên soạn sử mới cần đi vào hướng từ dưới lên, mang tính nhân văn cao. Anh có thể lấy ví dụ về nó để hình dung tốt hơn một mô hình mà VN hiện nay có thể đi đến không?

GS Ngô Vĩnh Long: Tôi sẽ đi vào một ví dụ về “sử từ dưới lên” giúp cho việc làm chính sách thế nào. Bên Mỹ có ngành học public history (lịch sử công cộng). Có thể nói về một cộng đồng, một bang có lịch sử thế nào, ai có vai trò tích cực trong việc phát triển lịch sử công cộng đó, ai đã ngăn chặn cộng đồng đó phát triển, ai đã đi vận động cho các quỹ phúc lợi, quỹ cho phụ nữ, trẻ em… Thậm chí ai đã giúp xây bao nhiêu cây cầu có lợi cho sự phát triển của địa phương đó, ai cố tình phá rừng ngăn sông tư lợi, gây hại môi trường cộng đồng ở đó. Những người nghiên cứu sử đi vào hướng này để định hình public history, từ đây giúp ích cho xây dựng chính sách công, nên hướng này hữu ích không chỉ cho người học lịch sử.

Hoặc môn sử có nhánh học về xây cất nhà cửa. Họ đi vào những sử liệu tỉ mỉ: nhà cửa, cầu đường thế nào, giúp sưởi ấm và tăng giao tiếp giữa các thành viên ra sao, trẻ con chạy chơi an toàn thế nào. Thứ lịch sử như thế vô cùng hữu ích. Nó cũng có thể giúp một xã hội hiện đại tận dụng được những kinh nghiệm đó, để ngày càng văn minh hơn. Họ cũng dùng những thứ lịch sử “từ dưới lên” như thế để chống những thế lực muốn quy hoạch cưỡng bức, tránh được sự áp đặt từ bên trên.

Nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân: Điều gì thúc đẩy, dẫn đến mối quan tâm đó của giới làm sử đối với trào lưu đó?

GS Ngô Vĩnh Long: Nó xuất phát từ những bức xúc đối với khoảng cách, sự khác biệt quá đáng giữa người giàu – người nghèo trong các xã hội. Nó cũng xuất phát từ sự quan tâm ngày càng lớn hơn với con người, vì sự giao tiếp giữa con người với nhau. Nó có nền tảng nhân văn.

Nước Mỹ có 50 tiểu bang thì có 50 hệ thống đại học bang, tuy không được như Harvard nhưng cũng là những trường nghiên cứu có chất lượng. Vì nước Mỹ hiểu rằng nếu không có hệ thống đại học bang như vậy thì không bao giờ có những nơi đỉnh cao như Harvard, vì những người ưu tú phải được chọn  từ dưới lên, cái đó giúp cho xã hội phát triển. Xã hội phải làm sao chọn lựa được những người giỏi từ nhiều nơi và giúp họ phát triển.

“Đất nước gần 90 triệu người mà không tập hợp được các sử gia, không có một bộ quốc sử hoàn chỉnh đàng hoàng thì thật buồn.” – GS Ngô Vĩnh Long.


Cầm Phan ghi.

(*) Một nhánh nghiên cứu lịch sử chú trọng đến kinh nghiệm của những người bình thường trong quá khứ.

Advertisements

Tagged as: , ,

Categorised in: Chương trình khung, Giáo dục phổ thông, Nghĩ về việc học và dạy

4 phản hồi »

  1. Lịch sử là những điều đã diễn ra trong quá khứ và hiên tại? Nếu làm sử dễ vậy thì việc gì phải tốn bao công sức cho bộ SGK sử hôm nay?

    Số lượt thích

  2. Khi tôi học lịch sử phần Nội Chiến Nước Mỹ. Cả núi thông tin và con số trong sách cũng như hàng ngàn địa danh. Vì mới đến Mỹ nên tiếng Anh khó khăn. Vậy mà thầy dẫn dắt hay quá, không cố gắng lắm nhưng tôi cũng qua được mấy môn rất lạ lẫm và quá nhiều thông tin.

    Từ đó tôi suy gẫm: tại sao người học một cách nhẹ nhàng trong một cuốn sách 800 trang với ngồn ngộn thông tin (nhiều hơn cả chương trình sử cấp 3 ở VN cả chục lần) ???

    Thầy dạy biết kết nối những thông tin và đưa ra những logic trong lịch sử. Sinh viên chỉ cần hiểu và tự động nhớ những con số, tên người, và địa danh. Sinh viên có quyền phê phán Lincoln hay Washington, có quyền khen các tướng và lính miền Nam và che bai tướng lính miền Bắc.

    Chương trình học có 3 bài test loại chọn và khoanh. Nhờ có sự liên kết và logic nên sinh viên chịu học 1 tí (chỉ cần 1 tí) thì có thể đạt 70% (đủ pass). Các bài test không ngắn tí nào và chỉ có 30 giây làm 1 câu.

    Khi tôi nhớ lại khi học ở VN, học sinh tự nói: phe ta không bao giờ sai lầm, gian ác, thua, đểu,… Học sinh chúng tôi thời đó mặc sức mà ca ngợi “phe ta” để được điểm.

    Có dạo, một đứa học sinh đưa lên vấn đề: “Chúng ta không cần mua và vay tiền mua quá nhiều vũ khí của Trung Quốc để đánh thắng cho bằng được trận Điện Biên Phủ. Chúng ta chỉ cần vây và giam hảm để bảo toàn tính mạng của dân quân. Vì khi đó thực dân Pháp đang kiệt quệ, không đánh cũng sẽ hàng nếu ĐBP bị cô lập. Chúng ta đã để phí sức người, sức của và để rồi khi chiến thắng, chúng ta đã không có thời gian đoàn kết cả dân tộc và làm cho đất nước chia ly Nam Bắc. Nếu chúng ta chỉ cô lập ĐBP và dành sức và dân quân lo việc thống nhất nước nhà thì không bao giờ có chuyện Mỹ nhảy vào VN”.

    Đứa học sinh trên bị trù dập và ra khỏi trường. Nếu ở Mỹ, thì không thành vấn đề, miễn sao có đưa ra con số, dữ kiện để lập luận. Dù không đúng, miễn sao có con số và dữ kiện từ các nguồn là được.

    Số lượt thích

  3. Lịch sử, tự nó là một câu chuyện. Muốn dễ hiểu dễ nhớ, câu chuyện cần gẫy gọn và sống động để hấp dẫn người nghe. Muốn thế, lịch sử mỗi nước nên đặt song song (comparative) với lịch sử thế giới và cho nó một hướng đi chung (theme).

    Thỉnh thoảng đọc lịch sử Hoa Kỳ, tôi rất thú vị, vì nó hầu như nằm cùng chiều với lịch sử thế giới, mà soạn giả gọi chung là A Journey to Democracy. (Nhiều lúc tôi tự hỏi: Đây là dòng chảy bên Tây phương. Còn dòng chảy bên Đông đâu? Dĩ nhiên, thế giới mà họ nhìn là dưới nhãn quan của người Tây phương).

    Ít nhất, lịch sử thế giới mà các em học sinh ở Cali đang học nó thống nhất như một câu chuyện “Cuộc Hành Trình Đi Về Dân Chủ”, từ cái dân chủ sơ khởi bên Hy Lạp (đôi khi đi thụt lùi), đến cái dân chủ đa diện ngày nay. Câu chuyện này cứ vài ba năm lại được cập nhật một lần. Ở chương cuối cùng, soạn giả luôn cho thấy nền dân chủ này chưa được hoàn mỹ (có lẽ, chẳng bao giờ hoàn mỹ!), nên ta cần phải thực hiện những điều này (và đây là ý kiến của học sinh).

    Nếu tôi soạn SGK cho lịch sử Việt Nam thì cái theme chung của tôi sẽ là: Sức mạnh của toàn dân chống lại các cuộc xâm lăng của ngoại bang. Và chương cuối cùng sẽ có những câu hỏi để các em học sinh thảo luận: Tại sao VN thường bị ngoại bang xâm chiếm? Theo em, cuộc xâm lăng trong tương lai sẽ đến từ đâu? Sức mạnh của toàn dân có thể bị suy yếu vì lý do gì? Làm sao để giữ vững hoặc tăng thêm sức mạnh đó? vv…

    Số lượt thích

    • “lịch sử mỗi nước nên đặt song song (comparative) với lịch sử thế giới và cho nó một hướng đi chung (theme).” : tuyệt vời, bác pnh !

      Tôi nghĩ là trong quá khứ, sức mạnh chống ngoại xâm là quan trọng, và nó thể hiện nội lực của ta. Ngày nay, khi loài người đã hiểu được giá trị của hòa bình, và các nước đều hành động (oeuvrer) hướng về nó, thì điều mà ta có thể làm là hướng cái nội lực chống ngoại xâm ấy vào việc phát triển đất nước, phát triển giáo dục… chẳng hạn? 🙂 Dân mình thích đánh nhau, thì ta tiếp tục đánh nhau, trong các lĩnh vực khác, miễn là đừng giết nhau thôi?

      Số lượt thích

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

Nhập địa chỉ email để nhận thông báo có bài mới từ Học Thế Nào.

%d bloggers like this: