How We Learn

Vài bước lang thang trong giáo dục – Nguyễn Huỳnh Mai

Bước đầu

 

Giữa lúc ở Âu Mỹ, một số trường bắt đầu áp dụng lớp học đảo ngược:      cho học trò, nhất là học trò lớp mẫu giáo và trong một chừng mực nào đó, học trò tiểu học,

vào một phòng học trống trơn hoàn toàn không bàn ghế, không học cụ, cô hay thầy giáo chỉ ở đó để “khuyến khích”  trò “quấy nước lã nên hồ”, dựng bài học từ cái trống không đó – tất cả những thức cần thiết đã được dự trử ở nhà kho bên cạnh  – Còn trò ? Trò đã tự chuẩn bị ở nhà rồi.

tức là từ từ thiên hạ đi tới một trường học rất tự do: không chương trình và không sách giáo khoa  –  bên ta thì lo cải tổ chương trình giáo dục phổ thông.

Lớp học đảo ngược này có thể là cách mạng giáo dục của thế kỹ thứ XXI. Nhưng hình thức không hoàn toàn mới. Đó chỉ là một một cách kế thừa các lý thuyết  của Montessori, của Freinet, của Bloom …mà các nhà giáo Mỹ, Canada và Pháp, Bỉ đang áp dụng.

Đi từ một phòng học trống trơn không có nghĩa là thiếu cấu trúc. Để cho học trò quyết định không đồng nghĩa với muốn làm gì thì làm. Giáo viên là người đa năng và lúc nào cũng có giải pháp phòng hờ hầu ứng phó với mọi tình huống và xây dựng bài học cùng với trò.

Điều kiện cần cho lớp học đảo ngược?

Có chủ đích tổng quát của giáo dục. Có chủ đích cho từng năm học. Có bố cục thời gian … và có chủ đích cho từng buổi học, từng bài học. Tất cả những điều này là kết quả của cả một quá trình tranh luận giữa và quyết định của các diễn viên trong giáo dục.

Học trò tham gia học một cách tích cực. Chúng tiếp cận phương thức này rất nhanh, đóng vai trò làm chủ việc học của mình – nhẹ nhàng mà hữu hiệu.

 

Bước thứ hai

Việc cải tổ chương trình giáo dục phổ thông lần này có chi tiết, có lập luận, dạy kỹ năng, dạy tích hợp, phương pháp đặt trọng tâm lên người đi học, …Trên văn bản không chê vào đâu được.

Thế nhưng phải cải tổ với những giáo viên đã được đào tạo từ …chế độ cũ – chữ dùng ở đây là một cách so sánh với cách mạng 1789 và Ancien Régime. Cũ là theo chương trình trước đó. Các tác giả của cải tổ giáo dục có nghĩ đến cái khó khăn của giáo  viên chưa? Đâu phải chỉ một ngày đẹp trời là ta có thể thay đổi quan niệm, cách dạy hay các thói quen.

Ở xã hội học, chúng tôi bảo rằng “thói quen là một bản tính thứ nhì, mà đuổi bản tính thì nó trở lại như ngựa phi nước đại”  (les habitudes sont une deuxième nature et chasser la nature, elle revient au galop).

Các giáo viên sẽ gặp nhiều khó khăn để thích ứng với dạy lấy trò làm trung tâm, với phương pháp tích hợp, …  Ai cũng có sức “cản” trước bất cứ thay đổi nào (résistance aux changements). Chỉ riêng việc thay sự liên hệ giữa thầy và trò –  từ liên hệ quyền lực sang liên hệ đồng hàng và cộng tác –  là cả một vấn đề. Đó là chưa nói đến những thay đổi khác để theo chương trình mới hay áp dụng các phương pháp sư phạm mới.

Trong văn kiện Hỏi đáp về chương trình giáo dục phổ thông tổng thể, các tác giả nói rằng, câu 23 và tiếp theo, giáo viên hiện thời 100% đạt chuẩn và trên chuẩn nên chỉ cần bồi dưỡng là sẽ thích ứng.

Tôi thận trọng hơn cho việc này.

 

Bước thứ ba

Tiếp tục lang thang, giáo dục là công việc của hai diễn viên chính: trò và thầy. Nhưng cải tổ giáo dục hiện thời có vẻ như là chuyên của các nhà quản lý. Quí vị đã tham khảo ý kiến của giáo viên chưa? Quí vị có tận tường các  khó khăn thuận lợi hoặc  nhu cầu và ước vọng của những người vẫn dùng phấn trắng bảng đen mối ngày hay không?

Trò cũng thế. Dạy lấy trò làm trung tâm mà  ta chưa cho chúng lên tiếng. Các môn về tâm lý nhi đồng và tâm lý trẻ lại hoàn toàn vắng bóng trong quá trình cải tổ giáo dục hay quá trình bồi dưỡng giáo viên. Chúng ta ai cũng đã tận tường các môn đó? Hay là  trẻ phải thích ứng với chương trình mới vì chúng ta đã suy nghĩ và thiết lập chương trình cho chúng? Như thế thì đâu còn là triết lý  dạy lấy trò làm trung tâm. Mà là áp đặt chương trình người lớn quyết định cho trẻ !

Ít nhất là cần khảo sát nghiên cứu thực địa hai mươi mấy triệu học sinh trong nước trước khi đề nghị một chương trình thích hợp.

Hơn nữa, cải tổ kỳ này hình như quên các lớp mẫu giáo? Các lớp mẫu giáo vô cùng quan trọng: đó là thời điểm các cháu tập tành cấu tạo bản thể và học sống với người khác.  Mẫu giáo là những lớp đầu tiên trẻ tiếp xúc với trường – “Cái thuở ban đầu lưu luyến ấy, Nghìn năm chưa dễ đã ai quên” –  Những lớp mẫu giáo ghi dấu hằn, gần y như câu thơ của Thế Lữ. Những lớp đó chuẩn bị cho trò vào trung học cơ sở và trẻ đã có khả năng sáng tạo từ tuổi mầm non. Các hình thức lớp học đảo ngược, chẳng hạn, hoàn toàn có thể áp dụng cho trẻ từ 3-5 tuổi.

 

Bước thứ tư

Ta đã cử nhiều phái đoàn đi tham khảo kinh nghiệm thế giới. Tốt lắm, nhưng tham khảo ngắn ngày thường chỉ là những quan sát phiến diện. Mỗi nước có hoàn cảnh khác nhau, lại chưa có nước nào dám nói rằng hệ thống giáo dục của họ là một khuôn mẫu lý tưởng.

Giáo dục ở Bỉ không tồi, đại đa số trẻ ở Bỉ hạnh phúc đi học mỗi ngày.  Nhưng không áp dụng giáo dục Bỉ cho Việt Nam được. Ta chưa có khả năng cho giáo dục cưỡng bách và hoàn toàn miễn phí tới năm trẻ tròn 18 tuổi.

Giáo dục Phần Lan? Cũng tốt lắm.  Nhưng nghề giáo ở Phần Lan là một nghề được trọng vọng trong xã hội. Bao giờ thì ta sẽ cải tổ hết xã hội ta để đặt nghề giáo lên top 10 hay 20 các nghề với lương bổng, trọng vọng, … tương xứng với vị thế đó? Để giới trẻ người người hăng hái, đầy động cơ tích cực,  lao vào ngành sư phạm và sống chết với nghề dạy trẻ.

Cái cần trong cải tổ giáo dục ở xứ ta là cần nhiều sáng tạo, nghiên cứu các khó khăn và tìm ra giải pháp thích ứng, tốt nhất có thể. Chứ không bắt chước ai được – Vã lại trong lúc ta bắt chước thì cái “mẫu”  mà ta theo cũng đã thay đổi rồi.

Nước ta đang rất cần những nhà giáo dục giàu tâm huyết và đại tài lại có sự chính thống – légitimité – để đưa ra những đường hướng giáo dục hợp tình hợp lý (vừa khoa học, vừa sư phạm).

 

Bước thứ năm

Màn hình đang xâm lấn vào đời sống, kể cả đời sống học đường. Cũng như học trò ở mọi nơi, học trò bên ta mang cả màn hình vào lớp (điện thoại di động thông minh, máy tính bảng,…)  Có lẻ một số các em sinh hoạt trên mạng có khi còn nhiều hơn giờ sinh hoạt ở trường – ta cũng đang thiếu khảo sát về vấn đề này – Các nước hiện đang suy nghĩ về những thay đổi sư phạm để thích ứng. Tại sao ta không đi trước đón đầu? Nếu không,  cải tổ hôm nay xong rồi sẽ phải cải tổ nữa. Mỗi lần như thế là một lần tốn công tốn sức, nhất là tốn kém về tâm lý. Chứ không chỉ  tốn tiền tốn bạc.

Trong chương trình THPT thay đổi kỳ này các phương tiện thông tin mới chỉ là những công cụ chung chung chứ chưa đóng vai trò “chủ đạo” trong thay đổi cả phương pháp sư phạm.

Một thí dụ: hiện thời trẻ ở Bỉ hết tập viết – các cháu tha hồ viết chữ in hay ngoằn ngoèo viết chữ liền nhau, miễn là đọc được  –  vì bàn phím sẽ thay chữ viết tay sau này. Trái lại lập trình tin học đi vào chương trình tiểu học…

Trong số các tác giả hiện thời. Serge Tisseron đang đề nghị vài hướng đi cho giáo dục liên kết với màn hình chẳng hạn.

 

Nguyễn Huỳnh Mai

Advertisements

Tagged as:

Categorised in: Giáo dục phổ thông, Nghĩ về việc học và dạy

10 phản hồi »

  1. Khâm phục và biết ơn tác giả cập nhật có chọn lọc cái mới. Tôi cũng chú ý các cứ liệu về GDĐT Phần Lan, ta khó mà theo kịp dù muốn bắt chước, tuy nhiên tôi rất mong chính phủ và bộ GDĐT phát động một cuộc tranh luận về vấn đề giáo viên dạy trẻ như sau:
    Về chất lượng . Chưa thể nhảy vọt nhưng nếu quyết tâm đầu tư cải thiện cho 5-10 năm tới vẫn kịp một thế hệ mới nếu phát động và hướng nghiệp ngay từ lớp 10/11/12/vừa tốt nghiệp năm nay. Sẵn sàng để những học sinh dạy trẻ chỉ học hết lớp 10. Đào tạo hệ 10+3 hoặc 11/12+2.
    Về số lượng. Chúng ta lấy tại chỗ để đào tạo cho tại chỗ khoảng 6-10 trẻ phải có một cô vậy số lượng cô “thế hệ mới” sẽ cần bao nhiêu?
    Tiêu chuẩn đạo đức tốt nghiệp và hành nghề. Sao chép Phần Lan hoặc Nhật Bản (thuần tuý một dòng, không pha tạp) cốt lõi nhất là yêu trẻ (có tâm, thánh thiện, dị ứng với phong bì)
    Kinh phí đào tạo và thu nhập cho cô sau ra trường. 30-50% mức Phần Lan hoặc Nhật Bản. Kinh phí nuôi dạy y tế miễn phí cho trẻ từ đến 5 tuổi tại cơ sở nuôi dạy trẻ. 50-60% mức Phần Lan/NB. Sẽ tốn bao nhiêu cho dự án này?
    Để tạo ra một thế hệ mới và sạch cả cô và trẻ như vậy , cần những điều kiện cốt lõi gì?
    – nguồn lực: sẽ rất thiếu nhưng có thể phát động nguồn ngân sách, nguồn quyên góp, hiến tặng mọi thành phần tự nguyện và Cp vay trong nước và nước ngoài cho đủ.
    – khẩn trương nâng năng suất lao động toàn xã hội. Lưu ý rằng Phần Lan có năng suất và tích lũy rất cao. Chúng ta cần phát động tiết kiệm nghiêm ngặt trong chi tiêu để bù một phần lớn thu nhập quốc dân hiện nay đang thấp kém.
    – luật hoá nếu dân đồng thuấn dự án này và triển khai chống tham nhũng triệt để trong dự án này
    – tiếp tục xây dựng lại hệ thống GDĐT theo phương pháp trên đây để kịp các bậc học kế tiếp. Trong đó đưa độ tuổi tham gia lao động tạo thu nhập xuống thấp hơn hiện nay sao cho không vi phạm chuẩn lao động trẻ em của các nước tiên tiến, giảm số “cố lấy được” tốt nghiệp lớp 12 (chỉ học cưỡng bách đến lớp 10 sau đó nếu đủ khả năng, học tiếp. Nâng chất lượng và chặt đầu ra bậc ĐH để thật sự chú trọng chất và giảm lượng “phổ cập ĐH” kiểu vô bổ, giảm lối suy nghĩ vào ĐH để được dễ dãi hơn trong nghề nghiệp và thăng tiến.
    Đưa được lối sống tiết kiệm, tự trọng- không dựa dẫm, nâng cải tiến và năng suất sẽ là giải pháp cốt lõi bên cạnh giải pháp tự chủ và tự do cạnh tranh sẽ cải cách Kt XH gd thành công.
    Hy vọng CP phát động ngay, bắt đầu “cuộc cách mạng nuôi trẻ” xem dư luận XH và thiết kế chính thức theo hướng đề xuất trên đây.

    Số lượt thích

    • Trước khi bàn về số lượng rồi kinh phí vv… thì các bác phải xem lại “tư duy” của các nhà giáo dục VN trước ạ. Nếu thầy cô VN mong đợi cũng như đòi hỏi học sinh VN ( ở đây là trẻ em) phải “gọi dạ, bảo vâng” thì việc áp dụng các mô hình GD của các nước tiên tiến Tây Âu (dân chủ democratic, tự do liberal) vào một nước XHCN như kiểu VN là tốn kém vô ích.

      Số lượt thích

  2. Có lẽ đây là cách mới để học và dạy học, cô Mai ạ. Hay lắm! Chúng ta cũng có thể biến HTN thành một lớp học đảo ngược.

    Khác với các lớp học truyền thống, tức là, phải có phòng lớp, ghế bàn, phải có thầy truyền thụ kiến thức cho học trò, từ nay HTN là lớp học đảo ngược, không bàn ghế, không chương trình, không sách giáo khoa, ai cũng là thầy, ai cũng là bạn, ai cũng phải tự mình đốt đuốc mà đi, không biết thì hỏi, vv.

    Tôi không thích gọi đây là “lớp học đảo ngược” (flipped); thay vào đó, gọi là “lớp học vượt truyền thống” (super-traditional) thì hay hơn.

    Số lượt thích

    • Theo em hiểu thì đó là một nền giáo dục “unorthodox”, không áp đặt những chuẩn mực của XH hiện tại vào sự phát triển nhận thức của trẻ.

      Ban đầu trí óc của trẻ được coi như một tờ giấy trắng “tabula rasa” nên việc ép buộc trẻ phải chấp thuận cách suy nghĩ chủ quan của người lớn, phải tuân thủ và làm theo cách người lớn làm, có thể sẽ gây nhiều tác hại cho sự nhận thức của trẻ. Người lớn đã từng có tuổi thơ (hoặc không!) nhưng vì nhiều lý do mà quên mất rằng “trẻ em không phải là người lớn tí hon”. Một khi trẻ bị đưa vào một thế giới do người lớn chi phối thì trẻ sẽ không có được khoảng không để phát triển một cách tự nhiên, đúng bản chất trẻ con, phù hợp với tâm sinh lý của lứa tuổi của trẻ. Tiếng nói của trẻ cho dù còn ngọng ngịu, còn lắp bắp nhưng đó là tiếng nói thật của trẻ. Nếu người lớn dạy trẻ phải nói thế nào cho hay, cho đúng với ý (của người lớn) thì đến một lúc trẻ sẽ không còn là tờ giấy trắng nữa, mà thay vào đó là một bản in hay copy những lời người lớn nói. Khi bị người lớn áp đặt một cách độc đoán, có nghĩa là trẻ không được phép phản đối (đối với người lớn thì đó là hành vi “chống đối” 😉 ) thì trẻ sẽ không có cơ hội để bộc lộ những khả năng riêng của mình, không có điều kiện để được phát triển tự nhiên phù hợp với bản chất riêng của mình. Chừng nào các vị quản lý giáo dục, các thầy cô và các bậc phụ huynh coi trẻ em là những con số dữ liệu hay những mẫu vật để làm thí nghiệm thì coi như nền giáo dục đó coi như thất bại ngay từ đầu rồi.

      Việc để trẻ tự quyết định có đến trường khi tròn 6 tuổi hay không đối với nhiều ông bố bà mẹ người Đức là rất bình thường. Trong khi đó ở Vn hay hầu hết các nước Á Đông thì đây là một điều không tưởng, trừ khi con đòi đi học sớm. Ở Đức cũng có nhiều trường hợp trẻ là thần đồng, thì sau khi được tư vấn kỹ càng, bố mẹ cùng nhà trường giúp trẻ toại nguyện theo học sớm hơn các bạn đồng lứa, hoặc học ở những trường dành riêng cho trẻ có năng khiếu. Còn hầu hết các bậc cha mẹ Đức đều không muốn con mình đi học sớm. Đơn giản vì họ không muốn con mình bị mất đi 365 ngày tuổi thơ vô giá!

      Số lượt thích

    • “Mỗi nước có hoàn cảnh khác nhau, lại chưa có nước nào dám nói rằng hệ thống giáo dục của họ là một khuôn mẫu lý tưởng.” Cho nên, học và dạy học là công việc phải cần cải tổ hằng ngày.

      Khi cải tổ lớn thì người ta cũng dùng từ ngữ lớn để diễn tả nó, vd, lớp học đảo ngược (EU), trận đánh lớn (VN), ngôi trường trên mây (Sugata Mitra), Homeschooling (US).

      Thôi thì, cũng tự an ủi, đâu có nước nào cải tổ mà thành công 100% đâu! Không chừng, nguyên tắc vật lý (if action then re-action) có thể lại áp dụng vào được nước ta: “cải lùi” mãi sẽ thành “cải tiến” lúc nào không biết!

      Số lượt thích

      • Thật sự “lớp học đảo ngược” là thí dụ tôi đưa ra, ngẫu nhiên thôi, vì tôi vừa mới bàn cải với ông Serge Tisseron. “Đảo ngược” vì hoàn toàn khác với công việc truyền kiến thức mà đại đa số các giáo viên, nhất là ở bên ta, vẫn hay làm. Trong nghĩa đó, “truyền kiến thức” tương đương với nhóm chữ “truyền thống” mà bạn Hoàng Sa dùng.

        Bên cạnh đó thì còn nhiều phương pháp giáo dục …nhân bản khác nữa (học theo nhóm, học theo giao kèo, học giải quyết vấn đề,..). Ngày nào trang HTN còn hiện hữu là chúng ta còn có dịp đào sâu thêm về những phương thức này.

        Có lẻ tại vì dốt …vật lý, nhưng tôi thì không tin rằng “cải lùi” mãi cũng sẽ thành … “cải tiến” nên cái mà tôi đề nghị là những “cải tổ đoạn tuyệt” – đoạn tuyệt như truyện cô Loan trong tác phẫm của Nhất Linh – không biết dịch có đúng không, tiếng Pháp là innovation de rupture. Nhóm chữ “cải tổ toàn diện” hết “thiêng” vì đã được dùng từ lâu ở nước ta nhưng tình thế vẫn trì trệ.

        Một cách ví von, tôi đã viết, ở đâu đó, rằng “đoàn tàu giáo dục hôm nay sơn thêm màu sắc, hôm sau thay toa, đổi bánh, nhưng vẫn luẩn quẩn lúng túng trong sân ga…”

        Cụ thể, trong giáo dục, ta đổi mới cách thi, đổi mới cách tuyển sinh, trong tương lai gần sẽ đổi mới chương trình và đổi mới sách giáo khoa nhưng như thế chưa đủ.
        Còn cần đổi mới triết lý, chủ đích và phương pháp giáo dục .

        Trở lại lớp học “đảo ngược”, từ này có cái hay là nó ngầm chỉ sự …đảo ngược cả liên hệ thầy trò. Thầy hết là người có quyền lực mà thành người đồng hành, người hướng đẫn, người tổ chức, người giải quyết khó khăn, người khuyến khích, người thông cảm, người truyền đam mê, … ở bên cạnh trò. Hay là hơn thế nữa, người phục vụ trò. Dạy lất trò làm trung tâm là thế đó. Về tâm lý, trò hết bị “áp đảo”.

        Và thầy và trò hạnh phúc cùng nhau. Trò vì tiếp thu được kiến thức mới một cách tích cực và thầy vì thấy trò tiến bộ.

        Liked by 1 person

  3. Cảm ơn!

    Văn phong rất lạ và nội dung quý báu.

    Thực ra…

    Một người thày giỏi thì trong bất cứ nền giáo dục nào người ta cũng giỏi.

    Vấn đề là ta đang tìm cơ chế cho những người thày không giỏi.

    —–
    Học là việc của cả đời, tại sao bắt tuổi trẻ học nhiều vậy?

    Khi không tạo được thói quen học thì những người đi học thường nghĩ,

    “Học xong đại học là xong rồi, không cần học nữa”.

    Trẻ con trong gia đình cần có góc học tập. Người lớn cũng cần có góc học tập.

    Số lượt thích

  4. Tôi được đứa cháu ngoại, 5 tháng đã đi học. Ở trường, cô dạy cho bé biết chơi với các bạn, buồn ngủ thì tự động nhắm mắt mà ngủ, đói thì biết cầm lấy bình mà bú, được học vài ba dấu hiệu sign language để cô giáo nhìn vào biết bé muốn gì. Về nhà, khi nghe tiếng nói đầu giây bên kia điện thoại, bé biết cười khành khạch, vv.

    Nhìn vào đứa trẻ khác, em Lydia Sebastian, 12 tuổi đã có được số điểm IQ tuyệt đối: http://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/lydia-sebastian-12-year-old-indian-origin-girl-with-iq-higher-than-albert-einstein/articleshow/48854014.cms

    Mới lớp 8 mà em đã có trí thông minh hơn Einstein, hơn Hawking. Vậy em có cần đến lớp học nữa không? Có lẽ không!? Thực tế, em vẫn đến trường, vẫn đi học, vì em cần sống với các bạn cùng trang lứa, vì em cần trải nghiệm cái vô thường trong cuộc đời, vì không ai giỏi tới mức không cần đến người khác!!!

    Số lượt thích

    • Bạn có lý. Cô bé ấy vẫn cần đi học. So sánh IQ của cô với IQ của Einstein hay Hawking có cái gì bất ổn vì IQ không đo vốn hiểu biết, không đo sự thương cảm, không đo khả năng sống với người khác,…IQ cao không có nghĩa là cô ấy … phi thường.

      Người phi thường trong câu chuyện bạn kể ở đây chính là cháu ngoại của bạn đấy. Cháu học tự lập và phát triển.

      Nhiều khoa học gia không đặt tín cậy của họ vào chỉ số IQ. Xin giới thiệu một bài cũ, đăng cách đây năm năm, cái thuở mà tôi còn dùng chữ Intellectual Quotient – từ dùng bởi UNESCO ngày xưa – thay vì Intelligence Quotient:

      http://dantri.com.vn/ban-doc/ngay-xuan-man-dam-ve-su-thong-minh-va-chi-so-iq-1296575220.htm

      Số lượt thích

      • Cám ơn cô Mai có ý khen Emma.

        Như một chiếc áo dài, mỗi người có một số đo. Nếu đo đúng, may đúng, thì mặc vừa vặn, mà ai cũng đẹp! Nếu các bài thi được soạn đúng theo “số đo” của từng cá nhân, thì chắc chắn kết quả sẽ không cách xa bao nhiêu.

        Nhưng tiếc là “các trắc nghiệm này được làm nên bởi những nhà khoa học của tầng lớp giai cấp có học của xã hội nên vẫn một phần nào đó, là “con đẻ” của “giai cấp thống trị”, xa vời hơn cho người thuộc giai cấp khác.” (Nguyễn Huỳnh Mai, dantri.com.vn 29-01-2011)

        Số lượt thích

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

Nhập địa chỉ email để nhận thông báo có bài mới từ Học Thế Nào.

%d bloggers like this: