How We Learn

Nghệ thuật lắng nghe – Nguyễn Thị Ngọc Minh

Là giáo viên, các bạn hẳn chẳng còn xa lạ với những khái niệm như dạy học tích cực, dạy học lấy học sinh làm trung tâm, dạy học dự án… Tất cả những phương pháp này cung cấp cho các bạn những kĩ thuật đa dạng để tích cực hoá vai trò của học sinh trong lớp học, khiến cho giờ học trở nên sinh động, hấp dẫn. Tuy nhiên, hẳn không ít khi bạn vẫn cảm thấy bế tắc. Sau khi bạn hăm hở và vất vả thi triển vô vàn các kĩ thuật kĩ xảo, học sinh của bạn vẫn dửng dưng, không nhúc nhích. Trong khi đó, rất nhiều giáo viên không hề tỏ ra mình đang đổi mới phương pháp, chẳng phô diễn kĩ thuật hay kiến thức, họ vẫn có một sức hút nào đó khiến học sinh bị thu phục và cảm hoá. Khi họ cất lời, tất cả học sinh đều im phăng phắc. Chúng dường như thuần phục một cách vô điều kiện.

Vậy cái gì làm nên sự hấp dẫn của những giáo viên ấy? Vậy đâu là điều cốt lõi của dạy học? Bí ẩn gì nằm bên trong một bài giảng thành công? Cái gì làm nên một người giáo viên thực sự?

Có một điều mà có lẽ không ít giáo viên ngày nay đã quên, đó là bạn cần lắng nghe học sinh của mình nhiều hơn. Điều cốt lõi này, bí mật giản dị này, tiếc thay, lại chẳng phải phát kiến gì mới mẻ và vì thế nó đã bị phần lớn giáo viên lãng quên.

Bạn cần phải nghĩ đến học sinh từ khi đang ngồi đặt những dòng đầu tiên trên giáo án, khi xác định mục tiêu bài học, khi lựa chọn kiến thức trọng tâm, khi thiết kế các hoạt động, khi đánh giá kết quả học tập, khi giao bài tập về nhà. Nếu không thực sự hiểu được học sinh của mình, bạn không thể dạy chúng. Các giáo án được thiết kế sẵn không giúp bạn thành công, thậm chí chúng có thể biến bạn thành một cái máy lười suy nghĩ, bởi không thể có một giáo án chung cho mấy chục triệu học sinh trên khắp cả nước.

Vậy làm thế nào để hiểu học sinh của bạn? Bạn cần lắng nghe chúng nhiều hơn.

Bạn phải lắng nghe từng cử chỉ, hành động, biểu hiện của chúng trong lớp học. Có đứa trẻ sẽ không ngừng ngọ ngoạy chân tay trong lúc đang rất tập trung và cố gắng ghi nhớ bài học. Có đứa trẻ ngọ ngoạy chân tay để thể hiện một sự bất mãn sâu sắc với bài học cũng như một sự phản kháng mạnh mẽ đối với giáo viên. Có đứa ngọ ngoạy bởi chúng có nhu cầu được giao tiếp trong khi qui định của lớp học là không được làm ồn. Có đứa ngọ ngoạy có thể là vì chúng đã bị dính chặt vào cái bàn trong một thời gian quá lâu ngoài sức chịu đựng. Có đứa chỉ đơn giản là cần được một khoảnh khắc tự do để thư giãn đầu óc. Có vô vàn lí do để một đứa trẻ ngọ ngoạy trong lớp. Bạn cần lắng nghe để nhìn thấy chúng đang thực sự ngọ ngoạy vì cái gì.

Đôi lúc, một ánh mắt lơ đãng cũng có thể là dấu hiệu cho những điều thật sự hệ trọng. Chúng có thể đang bước sang tuổi dậy thì, thời điểm mà tâm hồn lũ trẻ thường treo ngược cành cây. Cũng có thể chúng đang mang vào lớp học rất nhiều ưu tư về cuộc sống ngoài cổng trường. Có thể đó là biểu hiện của một lỗ hổng nào đó trong kiến thức khiến chúng nản lòng và mất tập trung. Có thể sức khoẻ của chúng đang không được ổn… Làm thế nào để có thể tìm ra cái gì đang ẩn giấu đằng sau ánh mắt ấy, bạn buộc phải lắng nghe.

Để là một giáo viên thực sự, tầm mắt của bạn phải đủ rộng để không bỏ sót bất cứ một góc nhỏ nào trong lớp học. Thường thì giáo viên hay tập trung ánh mắt vào những bạn học giỏi hoặc những bạn cá biệt trong lớp, và khi đã hoàn toàn bất lực trước những học trò cá biệt, giáo viên thường bỏ chúng ra ngoài tầm mắt, và đi tìm cảm hứng trong những học sinh gương mẫu. Phần lớn những học sinh không có gì nổi bật hoặc quá phá bĩnh sẽ bị coi là những kẻ ngoài lề, và mắt bạn lập tức gạt chúng ra bên ngoài tầm quan sát một cách vô thức. Trong suốt khoảng thời gian bị lãng quên đó, không ít em thường thường bậc trung đã âm thầm nỗ lực để gây ấn tượng với thầy cô, muốn thay đổi bản thân mình, nhưng những cánh tay rụt rè, ngập ngừng của chúng đã bị lướt qua. Và chúng đã cảm thấy thất vọng bởi dù mình có cố gắng bao nhiêu, mình cũng chẳng bao giờ lọt vào mắt xanh của thầy cô. Vì thế, một trong những nguyên tắc vô cùng quan trọng để hiểu học sinh của bạn là hãy mở rộng tầm mắt và mở rộng tâm hồn bạn để bao quát cả lớp học và đón nhận những thay đổi dù là nhỏ nhất trong mỗi học sinh của bạn.

Nhưng bạn không chỉ cần lắng nghe bằng mắt. Bạn cần nghe bằng tai. Sự thay đổi nào đó trong giọng nói của một học sinh, cũng như sự thay đổi của các loại hợp âm trong lớp học có thể là một dấu hiệu cho bạn biết chúng đang nghĩ gì. Khi một đứa trẻ ngày thường luôn phát biểu rất dõng dạc, bỗng một ngày trở nên ngập ngừng, do dự, thì có thể có một sự xáo trộn nào đó đang xảy ra trong cuộc sống cũng như trong tâm hồn chúng. Khi bạn bước vào lớp và lớp học huyên náo hơn mức bình thường, bạn có thể cần phải dừng lại đôi phút để quan sát và phân tích xem điều gì đang thực sự diễn ra bên trong… Lắng nghe bằng tai là điều vô cùng cần thiết mỗi khi bạn bước vào lớp học.

Có những khi bạn bước vào lớp học, mọi thứ vẫn diễn ra bình thường, không có xáo trộn gì đặc biệt, không có âm thanh nào làm bạn cảm thấy lo ngại, không có hình ảnh nào gợi nên một điều gì khá lạ, nhưng bạn vẫn có một cảm giác nào đó, một cái gì đó thiếu sinh khí, uể oải hơn thường ngày, hoặc căng thẳng, hoặc e ngại… Tất cả những cảm giác đó thật mơ hồ, nhưng rõ ràng bạn đang cảm thấy có điều gì đó không ổn. Lúc đó bạn cũng cần phải dừng lại, lắng nghe và lắng nghe nhiều hơn.

Là giáo viên, bạn không chỉ cần phải lắng nghe bằng các giác quan, bạn cần phải cảm nhận học sinh của bạn bằng trực giác, bằng sự quan tâm thường trực. Thực hành lắng nghe sâu, lắng nghe bằng tất cả các giác quan, bằng sự yêu thương, tha thứ, lòng bao dung, từng ngày từng ngày một, bằng mong mỏi ghi nhận dù là những tiến bộ rất nhỏ của mỗi học sinh,  đến một lúc nào đó, bạn sẽ thực sự hiểu được học sinh của mình là ai và chúng đang nghĩ gì. Học sinh của bạn mong mỏi chúng được lắng nghe. Chúng cần biết bao một người hiểu thấu suy nghĩ của chúng, chỉ ra cho chúng con người bên trong thực sự của chúng, cái con người mâu thuẫn mà chính chúng cũng không thể hiểu. Khi bạn thực sự lắng nghe sâu, bạn sẽ không cần mất nhiều thời gian để nhồi nhét kiến thức hay thi triển kĩ thuật. Bạn cảm nhận chúng bằng trái tim của bạn, chúng cảm nhận được tâm hồn của bạn. Những sự giao tiếp vô hình đó là cái cần thiết để tạo nên một mối quan hệ bền chặt, một sự tin tưởng sâu xa trong lớp học của bạn.

Nhưng làm thế nào để đưa ra những phán đoán chính xác sau khi đã có đầy đủ thông tin. Như bạn đã biết, đằng sau một dấu hiệu có thể tri giác được, là vô vàn những lí do sâu xa mà bạn không bao giờ có thể biết hết. Vậy làm cách nào để không suy đoán nhầm lẫn?

Nền tảng kiến thức về sinh lí  học, tâm lí học, xã hội học sẽ giúp bạn. Tôi vẫn sinh viên sư phạm phải đọc rất nhiều sách để hiểu biết cặn kẽ con người. Các qui luật của tâm lí, cơ chế của cảm xúc… sẽ giúp bạn hiểu rõ những gì đang diễn ra trong tâm hồn của từng đứa trẻ, và dự đoán trước những gì sẽ diễn ra, cũng như cách để kiểm soát những phản ứng tiêu cực. Kiến thức về sinh lý học giúp bạn hiểu rõ đâu là những yếu tố thuộc về thiên bẩm mà bạn cần phải chấp nhận với lòng cảm thông, và đâu là những yếu tố xã hội ảnh hưởng đến hành vi của học sinh mà bạn cần điều chỉnh. Kiến thức về xã hội học sẽ giúp bạn phân tích những luồng ảnh hưởng đa dạng của gia đình, nhà trường, xã hội, bạn bè… đang hàng ngày tác động đến đứa trẻ, để thông cảm với chúng hoặc can thiệp để loại trừ tận gốc nguyên nhân. Tất cả những kiến thức này, nếu trường Sư phạm không dạy bạn, thì bạn buộc phải tự học trước khi trở thành một giáo viên thực sự. Không những thế, bạn liên tục phải cập nhật những tri thức mới để có thể hiểu học sinh của mình một cách sâu sắc hơn. Nhiều giáo viên đã không tự trang bị những kiến thức nền này, và đó là lí do tại sao họ luôn cố gắng để đổi mới phương pháp, song vẫn không đạt được thành công như ý muốn.

Không có một công việc nào khó khăn như việc nỗ lực để trở thành một người giáo viên thực sự. Ta không có một công thức nào để có thể “điều chế” ra một giáo viên giỏi. Tuy nhiên, nếu bạn muốn thực sự làm được một điều gì đó cho học sinh của mình, cho sự nghiệp của mình, bạn có thể bắt đầu bằng bài tập lắng nghe. Lắng nghe và hãy lắng nghe nhiều hơn nữa.

Nguyễn Thị Ngọc Minh

Giảng viên khoa Ngữ văn, Đại học Sư phạm Hà Nội

Advertisements

Tagged as:

Categorised in: Nghĩ về việc học và dạy, Tiếng nói giáo viên, Uncategorized

4 phản hồi »

  1. Bài này hay lắm, làm tôi nhớ lại một lớp học mà tôi sub cách nay khá lâu. Đó là 1 lớp special ed. Hôm ấy, học sinh đọc một câu chuyện xuất xứ từ Phi châu, “See with the Ears.” Chuyện kể rằng:

    Có hai anh em kia, cha mẹ mất sớm. Anh thì mù, em thì còn bé, cho nên người anh vận dụng mọi khả năng để nuôi nấng và dạy dỗ người em. Lạ một điều, mặc dù bị mù nhưng người anh rất thông minh. Người trong làng cần gì đều đến tham vấn. Có người tò mò hỏi: tại sao bị mù mà cái gì anh cũng biết, từ việc chung quanh, việc trên trời, tới việc dưới sông dưới biển? Anh trả lời: I see with my ears … and I hear with my heart !

    Một hôm, khi người em khôn lớn, có chàng thợ săn đến hỏi cưới. Anh nhìn thấy sắc đẹp của em mình, anh cũng nhìn thấy lòng dạ của người thợ săn. Anh đồng ý cho họ thành hôn.

    Cưới xong, thợ săn tiếp tục đi săn. Anh muốn đi theo để giúp người em rể. Năn nỉ nhiều lần, nhưng người em nhất mực từ chối: Mù lòa như anh mà làm nên tích sự gì! What a use with your blindness! Nhưng nhờ vợ hứa hẹn, nên thợ săn đồng ý cho người anh đi theo…

    Lạ lùng thay, cái gì anh cũng biết: đường đá, lá hoa, cây cỏ, thú rừng, chim chóc … lúc nào anh cũng cho những lời khuyên tốt. Ngày đầu tiên mà cũng là lần đầu tiên người em săn được nhiều thú như vậy. Xế trưa, họ tiến gần đến dòng suối, thì người anh kéo lại: Im, dừng ở đây, có cọp! Đó là nhờ vào những lời cảnh cáo của loài chim. Hoảng quá, người em định chạy, thì người anh gạt ngang: Đừng sợ, cọp đang ngủ! Mà đúng vậy …

    Đấy là phần đầu của câu chuyện…

    Lời khuyên của tôi cũng là: Hãy nhìn bằng lỗ tai … và luôn luôn nghe với trái tim, các bạn ạ! (See with your ears, but hear with your heart.)

    Số lượt thích

  2. Bạn Minh này suy nghĩ thiếu tính triết học. Ắt hẳn khi học đại học SPHN bạn đã được học về phép biện chứng. Nhưng bài viết của bạn lại cô lập quan hệ thầy trò. Tôi khuyên bạn nên đặt quan hệ thầy trò ấy trong hoàn cảnh chịu sự chi phối của trường, sở, Bộ, của cha mẹ HS, của vợ chồng con cái, của toàn xã hội VN và sự ảnh hưởng từ nước ngoài.
    Xét riêng ông thầy thôi đã không thể có chuyện thích gì dạy nấy rồi. Ông ta phải dạy theo chương trình, theo SGK, không được nhanh, chậm,… Rõ ràng biết có những đoạn cần giải thích xa hơn sâu hơn nhưng nếu đi vào đó mất 30 phút thì mai nhà trường kiểm tra không kịp tiến độ biết làm thế nào?

    Số lượt thích

  3. Bạn có nhắc đến “dạy học lấy học sinh làm trung tâm”.
    Tôi xin cam đoan rằng lâu nay người ta (trong nước, trong ngành GD) nghe cái cụm này quen tai lắm lắm rồi. Nhưng cũng chắc chắn (tới 99%) rằng không ai nghĩ gì về nó mà cứ nói ra trơn tuột như vẹt hoặc chỉ đơn giản là nhai lại một thứ tưởng như đã dừ.
    Bạn Minh có hiểu gì về nó không?
    Làm quái gì có chuyện đi dạy lại lấy việc học của học sinh làm trung tâm. Mình đi dạy thì phải lấy việc dạy của mình làm trung tâm chứ? Mình phải dạy vì thích thú bản thân mình, vì hoàn thiện cá nhân mình. Cũng như người vẽ tranh phải vẽ vì chính mình, vì cảm xúc chính mình. Chứ khi vẽ có ông quái nào nghĩ đến lúc người ta ngắm tranh của mình đâu mà còn bàn đến ” vẽ tranh lấy người ngắm tranh làm trung tâm”?
    Tôi đã đi hỏi hàng trăm GV, những GV loại cũ ấy, loại tận tâm, tận tuỵ với HS. 100% khẳng định họ tận tuỵ với HS đơn giản vì họ thích thế chứ chả vì có cái trung tâm nào cả.
    Cũng như bác Huyện nhớ cái câu truyện trong lớp của bác ấy là vì cảm xúc của chính bác ấy chứ làm gì có vì học sinh nào làm trung tâm? Hay như GS Châu nghiên cứu toán vì ông ấy thích chứ làm gì có vì cống hiến quái gì? Chỉ là vô tình cái ý thích ấy có ích cho cái cộng đồng toán học nhỏ hẹp ấy mà thôi.
    Cái khẩu hiệu “…trung tâm” ấy theo tôi là một loại đạo đức giả. Người ta sống trước hết vì mình. Nói theo đạo Phật thì mọi chúng sinh đều vì tự ngã. Nói theo đạo Nho thì người quân tử trước hết phải biết yêu lấy mình.
    Kẻ không yêu mình, không biết yêu mình làm sao yêu được người? làm sao trở thành thầy?
    Làm gì có chuyện lắng nghe người khác bằng trái tim khi chưa lắng nghe chính mình bằng trái tim?

    Số lượt thích

  4. Thực là đọc vài ba bài bạn Minh viết tôi giật mình lắm. Một cách kì lạ là có những kẻ cứ mở miệng ra dạy người khác phải làm thế này, phải làm thế kia.Tôi nói thế có lẽ nặng lời quá chăng? Nhưng với một bài viết ngắn mà có những thế này :
    đó là bạn cần
    Bạn cần phải
    Bạn cần
    Bạn phải
    Bạn cần
    bạn buộc phải
    Để là một giáo viên thực sự, tầm mắt của bạn phải
    hãy mở rộng tầm mắt và mở rộng tâm hồn
    bạn không chỉ cần lắng nghe bằng mắt. Bạn cần nghe bằng tai.
    bạn có thể cần phải
    Lúc đó bạn cũng cần phải
    bạn không chỉ cần phải lắng nghe bằng các giác quan, bạn cần phải
    bạn buộc phải
    bạn liên tục phải
    Thì ắt hẳn bạn bị mắc bệnh đi dạy quá nặng rồi. Một người mắc bệnh đi dạy nặng như thế làm gì có đủ sự khiêm nhường để cư xử bình đẳng với SV? Đã không bình đẳng, coi mình cao hơn thì làm gì có sự lắng nghe, moi đâu ra trái tim yêu thương?
    Tôi đoán rằng khi viết bài này bạn ngồi và tưởng tượng ra chứ bạn đã làm gì gặp những thành phần “cá biệt”? Với một người từng trải thật thì không có cái gì nhất định “phải” thế này, “phải” thế kia đâu. Với một bậc thầy thật thì mọi cử chỉ hành động từ đi đứng, nói năng, cười đùa, mắng chửi … đều cực kì nhạy bén, tức thời chứ làm gì có thời giờ mà phân tích nên thế này, cần thế kia? Và những người ấy không ai tự nhận rằng mình đã làm đúng cả, chứ đừng nói đến chuyện đi “dạy bảo” người khác phải thế này phải thế kia. Ấy vậy mà một kẻ 35 tổi như bạn Minh lại có cái năng lực đi dạy người khác phải đi dạy thế này thế nọ thì tôi sợ hãi quá.
    Thương hại thay cho những SV phải học Tiến Sỹ Minh này.

    Số lượt thích

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

Nhập địa chỉ email để nhận thông báo có bài mới từ Học Thế Nào.

%d bloggers like this: