How We Learn

Đại học: Phi lợi nhuận và Tự do học thuật – Ngô Bảo Châu

Chuyện lùm xùm gần đây ở trường Hoa Sen đã làm dấy lên trong dư luận cuộc tranh luận về cái hay cái dở của trường đại học vì lợi nhuận so với trường đại học phi lợi nhuận hoặc không vì lợi nhuận.

Từ nhãn quan của một người sống ở các nước phương tây, trường đại học tốt, trường đại học đúng nghĩa chỉ có thể là một trường đại học phi lợi nhuận. Điểm mặt các trường đại học có tên tuổi trên thế giới thì thấy ngay tất cả đều là những trường phi lợi nhuận. Người ta cũng có thể đưa ra ngay một vài ví dụ những trường đại học vì lợi nhuận có chất lượng kém, trên thực tế là những cơ sở bán bằng.

Từ nhãn quan của một người sống ở Việt nam, trường đại học phi lợi nhuận là một khái niệm thuần tuý lý thuyết. Hầu hết các trường ngoài công lập đều hoạt động theo hình thức vì lợi nhuân, và vì lợi nhuận không nhỏ. Ý kiến phổ biến cho rằng không có một người giàu nào ở đất nước này sẵn sàng bỏ ra rất nhiều tiền để dựng nên một trường đại học mà không chờ đợi một khoản lợi nhuận, hoặc ít nhất là đến một lúc nào đó có thể thu hồi được khoản đầu tư. Vì thế mà cơ quan quản lý đã đưa ra khái niệm đại học không vì lợi nhuận, có nghĩa là cổ tức không vượt quá lãi suất trái phiếu chính phủ, thay cho khái niệm phi lợi nhuận dường như không tưởng.

Cả hai lập luận trên đều có sơ hở.

Không phải mọi trường vì lợi nhuận đều kém chất lượng. Hầu hết các trường dạy nghề, đào tạo những kỹ năng phục vụ trực tiếp cho thị trường lao động như lập trình, thiết kế trang mạng, nấu ăn, cắt tóc … đều là những trường vì lợi nhuận. Trên thực tế, trường hoạt động theo mô hình công ty dễ thích nghi hơn với yêu cầu luôn thay đổi của thị trường lao động. Những trường dạy nghề, dù là vì lợi nhuận hay không, đều có vai trò tích cực với kinh tế xã hội và đáng được tôn trọng. Chỉ có điều khi trường chỉ đào tạo một kỹ năng cụ thể thì không khoác lên mình cái tên university vì cái tên này gắn với những giá trị nhân văn có tính phổ quát.

Tôi cũng không tin rằng chỉ có người Mỹ mới có khả năng đặc biệt bỏ rất nhiều tiền từ túi của mình để làm một việc công ích. Điều này hiện tại có thể tương đối đúng, nhưng trong tương lai có thể sẽ không còn đúng nữa. Vì thế mà cái chúng ta phải chuẩn bị ngay từ bây giờ là một hành lang pháp lý cho việc đóng góp thiện nguyện vào các trường đại học phi lợi nhuận. Một chính sách thuế thừa kế chặt chẽ, với những biện pháp miễn trừ ưu tiên trong trường hợp tài sản được đem cho các trường đại học phi lợi nhuận và các tổ chức từ thiện, có thể thúc đẩy việc này, thậm chí ngay cả ở Việt Nam, vì tôi không tin rằng người Mỹ có tố chất gì đó làm cho họ tốt hơn, sáng suốt hơn các dân tộc khác.

Ngoài ra cũng cần nhận thấy rằng tính phi lợi nhuận không trực tiếp tạo nên chất lượng của một trường đại học. Khi cổ đông không rút tiền đem về nhà, trường sẽ có nhiều tiền hơn để tái đầu tư vào cơ sở vật chất và lương giáo viên. Nhưng đó không phải là lý do duy nhất. Lý do chính, theo tôi, làm cho những trường vì lợi nhuận không vượt lên được cái ngưỡng làng nhàng là ở chỗ, ở đó, quan hệ giữa chủ sở hữu và giảng viên là quan hệ giữa chủ và người làm thuê. Người làm thuê không có tự do học thuật. Không có tự do học thuật thì không có chất lượng đại học.

Để đảm bảo tự do học thuật, nội quy của trường đại học cần được thiết kế để đảm bảo cân bằng quyền lực giữa một bên những người đại diện chủ sở hữu, thường là hội đồng trường (board of trustees), và một bên đại diện cho giảng viên, thường là faculty senate. Xin dẫn hai ví dụ để minh hoạ câu chuyên này.

Khi thành lập, trường đại học Tân Tạo tạo ra một số một số hy vọng về một hình mãu trường đại học ngoài công lập mới. Chủ đầu tư chịu chơi, bỏ tiền túi để xây trường lớp đàng hoàng và để tuyển một dàn giảng viên trẻ mà phần lớn là các nhà khoa học giỏi chuyên môn. Tuy nhiên theo như những gì tôi được phản ánh lại, chủ đầu tư can thiệp sâu đến từng học trình. Có lẽ trường Tân tạo còn có những khó khăn khác, nhưng khi mà nội quy trường cho phép chủ đầu tư can thiệp vào học thuật thì con đường đi đến đại học tiên tiến hãy còn xa lắm.

Năm 2012, hội đồng trường đại học Virginia miễn nhiệm hiêu trưởng Teresa Sullivan. Lý do hội đồng đưa ra là bà Sullivan không thiết tha đến việc mở các lớp học trực tuyến nói riêng, các công nghệ mới nói chung, và tưu chung là không có “tầm nhìn”. Giảng viên trường đại học Virginia coi đây là một hành động vi phạm nghiêm trọng tự do học thuật, đồng thanh lên tiếng phản đối. Cuối cùng thì hội đồng trường đã phải chịu thua và bổ nhiệm lại bà Sullivan. Đấy là câu chuyện ở trường đại học do Jefferson sáng lập.

Quay lại với câu hỏi nền tảng nằm phía sau cuộc tranh luận về đại học phi lợi nhuận: có thể coi trường đại học là một công ty được không? Câu trả lời của tôi là không. Bên cạnh những lập luận trên bình diện tinh thần như tính thiêng liêng của tri thức hay trách nhiệm xã hội mà nhiều người đã nhắc đến rồi, tôi muốn bổ sung thêm một lập luận thuần tuý trên bình diện tài sản và sự thừa kế tài sản.
Trường đại học thường sở hữu một khối lượng lớn tài sản hiện hữu chủ yếu là bất động sản. Những tài sản này có thể coi như thuộc về chủ sở hữu của đại học và việc thừa kế tuân thủ theo chế độ thừa kế tài sản thông thường. Những đại học tốt sở hữu một tài sản vô hình nhưng vô cùng lớn, đó là uy tín học thuật đã được xây dựng bởi nhiều thế hệ giảng viên. Giảng viên là người thừa kế hợp pháp của phần tài sản vô hình này, vì hơn ai hết, anh ta biết gìn giữ và làm cho nó lớn lên. Không thể xếp vừa đại học vào khuôn khổ quản trị của công ty vì ở các công ty, chủ sở hữu là chủ sở hữu của cả phần xác lẫn phần hồn. Như hai ví dụ ở trên cho thấy, trong môi trường đại học, không thể giao cho chủ sở hữu phần hồn của đại học vì họ không biết giũ gìn nó và không biết làm cho nó lớn lên.

Ngô Bảo Châu

(Bài đã đăng trên Forbes Việt Nam, số tháng 9 năm 2014)

Advertisements

Tagged as:

Categorised in: Autonomy, Giáo dục đại học, Vai trò của xã hội dân sự

11 phản hồi »

  1. Thưa GS, em thật là tâm phục khẩu phục. Ở bên Pháp thì em thấy có những trường dạy nghề trình độ cao được gắn với một trường ĐH, ví dụ như một cái IUT (Institut universitaire de Technologie). Thời gian học là 3 năm và sau đó sinh viên có thể ra đi làm, hoặc là học tiếp ĐH nếu muốn (thêm 1 năm thì lấy Cử nhân, thêm một năm nữa thì lấy Thạc sĩ và cứ tiếp tục như vậy). Đấy cũng là một hình thức liên thông, em không rõ nó có giống Cao đẳng của mình không, nhưng mà tiền đầu tư của các công ty đổ vào đấy rất nhiều, giàu hơn ĐH ạ. Những trường dạy nghề, nhất là dạy nghề trình độ cao ở Việt Nam là hết sức cần thiết, mặc dù là chúng mang tên Đại học và có thể làm cho GS và mọi người chối tai, nhưng em nghĩ là nếu chúng ta chỉnh sửa một tí, khiến cho chúng không mang tên ĐH, mà trực thuộc vào một trường ĐH, thì tất cả mọi người đều hài lòng.

    Số lượt thích

  2. 😀

    Số lượt thích

  3. Thông tin trong bài viết (dòng 50-51) “Tuy nhiên theo như những gì tôi được phản ánh lại, chủ đầu tư can thiệp sâu đến từng học trình” là hoàn toàn không chính xác đối với TTU. Giảng Viên của TTU hoàn toàn độc lập trong tất cả các bài giảng cũng như hướng nghiên cứu. Không một ai trong hội đồng quản trị được phép xem xét bài giảng của giảng viên mỗi khi giảng viên đã được tuyển dụng vào đúng chuyên ngành của họ tại TTU.
    Trân Trọng.
    NVT

    Số lượt thích

  4. Tôi thích khái niệm đại học của sinh viên hơn là đại học của những giảng viên hay là của những chủ đầu tư!

    Số lượt thích

  5. Tôi cũng muốn góp ý với tác giả cho vui.

    Một, cái tên College hay University bây giờ chỉ còn là cái tên. Các trường dạy nghề ngày nay đã lạm dụng những tên này. Không có luật nào cấm họ, nhất là ở vùng các tiểu bang phía Tây HK.

    Hai, lợi nhuận hay không lợi nhuận cũng đang bắt đầu lẫn lộn. ITT, University of Phoenix, vv, là những trường có tính cách lợi nhuận, đang lan tràn. Với khuynh hướng toàn cầu hóa ngày nay, ta sẽ không ngạc nhiên, nếu ngày kia họ có cơ sở bên VN.

    Ba, sự giàu sang của một ngôi trường không phải chỉ có nơi hình thức bề ngoài mà còn nơi sản phẩm trí tuệ, nơi tiếng thơm, nơi kỷ vật và truyền thống.

    Stanford Univ ở Cali được bắt đầu bằng một miếng đất nghỉ mát to của ông bà Stanford cống hiến cho thành phố để lập trường. Hai ông bà rất mê cây và đặt điều kiện: phải giữ nguyên, không được phá hủy bất cứ một cây cối nào trên vùng đất của họ. Stanford được xem là ngôi trường chị em với Hardvard.

    Harvard là ĐH đầu tiên ở Mỹ, thiết lập theo với nhóm Thanh giáo tản cư từ Anh quốc sang Massachusetts, nổi tiếng với con tầu Mayflower năm 1620. Năm nay, Harvard vừa tròn 350 tuổi. Thế là, có ngay một mạnh thường quân cúng hiến 350 triệu Mỹ kim cho nhà trường, số tiền tặng lớn nhất từ trước đến nay này, sẽ dành để phát triển thêm về Y tế công cộng.

    Kỷ niệm và truyền thống làm nên sự giàu sang của một ngôi trường. Vì thế, chúng ta nên để nguyên, hoặc chỉ nên tu bổ các ngôi trường của chúng ta, thay vì phá đi làm lại, nhất là ở nơi những phố cổ như Hà Nội, Huế.

    Số lượt thích

    • Ôi bác Huyên lại quên không tiết lộ thêm một chi tiết quan trọng về vụ Quyên góp số tiền khủng 350 triệu đô này rồi. Đổi lại thì trường sẽ mang tên người cha của mạnh thường quân này : The Harvard T.H. Chan School of Public Health. Điều này chưa từng xảy ra ở các trường của Harvard, ngoài việc đặt tên cho trường Harvard’s Kennedy School of Government để tưởng nhớ đến vị tổng thống Mỹ này.

      Số lượt thích

      • Xin lỗi, tôi sơ sót tí. Hiện nay, người Hoa cũng đã giúp đỡ rất nhiều vào sự thịnh vượng của Hoa Kỳ. Ví dụ ở Quận Cam, trường UCI, một Đại học công lập loại lớn, cũng có nhiều công trình mang tên người Hoa, trong đó có cả một nhà hát lớn.

        Xét về bình diện lớn hơn, nước Mỹ cũng phải mang ơn TQ. Lý do, TQ bán hàng rẻ, mà lại bán chịu hằng ngàn tỉ Mỹ kim cho Mỹ, làm cho hàng hóa TQ tràn ngập nước Mỹ, dân chúng mặc sức hưởng thụ.

        Người Mỹ có câu: Don’t bite the hand that feeds you. Nếu TQ cứ tiếp tục mớm cho dân Mỹ những hàng hóa rẻ tiền, thì liệu nước Mỹ có dám đứng lên ngăn chận những hành động gây hấn của TQ không, hay lại dùng cớ đấy để đổi lấy quyền lợi kinh tế lớn hơn. (Có sao đâu, TQ vẫn còn phải nể mặt Mỹ cơ mà!)

        Không lạ gì, người ta gọi Mỹ là con cọp giấy. Mỹ không phải là con cọp giấy, Mỹ là con cọp thật, nhưng luôn bị áp lực vận động hành lang từ các nước như Do thái, Anh quốc, Nam Hàn, … và ngày nay, TQ.

        Trong tình thế đó VN phải làm sao?

        Số lượt thích

  6. Tôi hoàn toàn đông ý vói Gs NB Châu, ở Mỹ có truòng ĐH phi lọi nhuận thuc su, vì luân phap của họ quinđinh rõ rang quyền tự do hoc thuật của nhà truòng, khuyến khích các nhà tư thiện, hảo tâm bỉ tiền XD trường, vi du như một nguòi Tầu bỏ 350 triệu Mỹ kim cho Truòng Y tế ở Havard moi đây. Ơ Vietnam không phải không có các đại gia hảo tâm, giàu lòng nghĩa hiệp như vậy, nhưng tại sao họ chỉ thích công đức tiền của xây chùa chiền, hay lăng tẩm cho mình, mà không nghĩ đến Từ thiện cho một ngôi trường tu thục cho thế hệ mai sau? Điều này chính các nhà lãnh đạo xã hội, hoạch định chính sách phai suy nghĩ và hành động, đừng quá trông trờ vào ngoại bang như kiệu đề án truong ĐH tư thuc phi lọi nhuận Fulbrigh kiểu Mỹ. (Maitinh)

    Số lượt thích

  7. Thưa giáo sư, em là Linh và hiện em đang có một việc rất quan trọng muốn hỏi ý kiến giáo sư ạ, không biết giáo sư có thể cho em xin địa chỉ email hay contact để em có thể liên hệ được không ạ? Em cám ơn giáo sư nhiều ạ

    Số lượt thích

  8. Em chào giáo sư ạ, em tên là Nguyễn Mạnh Linh, trước em cũng học khối A0 K40 ạ, hiện em đang có một việc rất quan trọng về lĩnh vực toán học muốn hỏi ý kiến giáo sư. Không biết giáo sư có thể cho em xin địa chỉ email hay contact để em có thể liên hệ với giáo sư được không ạ? em cám ơn giáo sư nhiều ạ.

    Số lượt thích

  9. Tự do học thuật trong trường đại học là nền tảng phát minh ,sáng chế ,giải Nobel…

    Số lượt thích

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

Nhập địa chỉ email để nhận thông báo có bài mới từ Học Thế Nào.

%d bloggers like this: